dr Paweł M. Owsianny

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Nadnotecki Instytut UAM w Pile

Zainteresowania badawcze.

Moje zainteresowania naukowe obejmują limnologię i zahaczają o jej „starszą siostrę” paleolimnologię. Interesują mnie procesy ekologiczne i geoekologiczne odpowiedzialne za funkcjonowanie BioGeoSystemów, zwłaszcza jezior.

Główną tematykę badawczą skupiam na taksonomii, biogeografii i ekologii Dinoflagellata (dinoflagellatów = bruzdnic) – tradycyjnie zaliczanych do glonów. Te zwykle jednokomórkowe organizmy, z pogranicza świata zwierzęcego i roślinnego, klasyfikowane są obecnie w królestwie Protozoa. Występują w  ekosystemach słodko- i słonowodnych. Interesują mnie ich: taksonomia i biologia, w tym opis tworzonych stadiów rozwojowych (w tym stadiów przetrwalnych - cyst); biogeografia – rozprzestrzenienie taksonów i charakter preferowanych siedlisk, a także ekologia – mówiąca z jednej strony o ich potrzebach siedliskowych, ale także o funkcjach jakie pełnią bruzdnice w ekosystemie. Prowadzone przeze mnie badania nad dinoflagellatami odnoszą się do możliwości i zakresu wykorzystania tych organizmów w indykacji siedlisk współczesnych. Docelowo wiedza ta ma być wykorzystana do diagnozowania paleosiedlisk słodkowodnych (dzięki zachowaniu ich form przetrwalnych w osadach biogenicznych).

Z innych dziedzin - interesują mnie także turystyczne i rekreacyjne aspekty rozpoznania zasobów geokompleksów krajobrazowych i ich waloryzacji, w szczególności zdominowanych przez lasy i jeziora. Zajmuję się również ochroną przyrody, inwentaryzacją i waloryzacją przyrodniczą - środowiskowym wsparciem inwestycji.

Działalność badawcza na terenie Tatr

Tatrzański Park Narodowy jako jeden z poligonów badawczych w projekcie:"Bruzdnice (Dinoflagellata) jako wskaźniki wybranych cech siedlisk  słodkowodnych - analizy współczesne i paleoekologiczne" stanowiącym grant finansowany przez  Narodowe Centrum Nauki (nr N N305 273840). Jednym z celów jest także poznanie obecnej różnorodności taksonomicznej bruzdnic polskich Tatr w nawiązaniu do danych zebranych w pierwszej połowie XX w. przez wybitną znawczynię bruzdnic - Profesor Jadwigę Wołoszyńską.

 

W pierwszej połowie XX w. bruzdnice tego obszaru były przedmiotem szczegółowych badań taksonomiczno-fitogeograficznych Prof. Jadwigi Wołoszyńskiej. Badaczka ta opisała zarówno taksony nowe dla nauki, jak i bardzo rzadko opisywane w literaturze do czasów współczesnych.
W związku z problematycznym ujęciem taksonomicznym niektórych gatunków, zwłaszcza należących do rodzin Gymnodiniaceae i Woloszynskiaceae [12] (jak np. Gymnodinium tatricum Woloszyńska 1919 i Gyrodinium pascheri (Suchlandt) Schiller 1933 sensu Wołoszyńska 1937, uznanych przez Popovskýego i Pfiester za synonimy Woloszynskia pascheri (Suchlandt) von Stosch 1973), konieczne jest dalsze prowadzenie terenowych w celu odszukania taksonów zgodnych z opisami Wołoszyńskiej. W przypadku ich
odnalezienia przewiduje się przeprowadzenie szczegółowych studiów taksonomicznych w oparciu o współczesne metody morfologiczno-molekularne. Badania dotyczą w szczególności poszukiwania gatunków wcześniej opisanych przez profesor Jadwigę Wołoszyńską (1916, 1919a,b, 1935, 1936, 1952 - w szczególności seria artykułów 'Glony jezior i młak tatrzańskich'). Pobrany dotychczas materiał dotyczył w zwłaszcza Peridinium tatricum Wołoszyńska 1916 oraz Gymnodinium limneticum Wołoszyńska 1935. Obydwa gatunki podlegają obecnie rewizji taksonomicznej (prace w druku).  Obydwa gatunki są jednymi z (przynajmniej okresowo) dominujących w jeziorach tatrzańskich, a więc są istotnymi elementami rozpoznania zasad funkcjonowania pętli troficznych w tych zbiornikach (!). Na podstawie badań już tych dwóch gatunków widać, także że dalsze badania taksonomiczno-ekologiczne są konieczne - nie tylko dla poznania różnorodności organizmów samych Tatr, ale także w szerszym światowym kontekście rozpoznania bruzdnic. Niezbędny jest pobór powierzchniowych osadów dennych, które zawierają formy przetrwalne, by wyhodować bruzdnice w laboratorium i poddać je analizom taksonomicznym z wykorzystaniem metod filogenetycznych  - badania prowadzone są we współpracy z zespołem prof. dr. Marca Gottschlinga z Uniwersytetem Ludwig-Maximiliana w Monachium, Niemcy. Jest to szczególnie istotne w kontekście włączenia większości gatunków opisanych przez Wołoszyńską jako synonimów innych, a obecne badania pokazują, że ich status jest autonomiczny i stanowi znaczny wkład w poznanie różnorodności organizmów żywych Tatr Polskich. Podobne przesłanki przyświecają dalszym eksploracjom złotowiciowców (Synurophyce i Chrysophyceae), w łącznym obecnie temacie badawczym - Bruzdnice (Dinoflagellata) i złotowiciowce (Synurophyceae i Chrysophyceae): biogeografia, taksonomia i indykacja współczesnych i przeszłych cech siedlisk wodnych Tatr.

Publikacje o tematyce tatrzańskiej

Kretschmann J., Filipowicz N.H., Owsianny P.M., Zinssmeister C., Gottschling M. 2015. Taxonomic  clarification of the unusual dinophyte Gymnodinium limneticum Wołosz. (Gymnodiniaceae) from theTatra Mountains. Protist, 166: 621-637.

w tym rewizja gatunku opisanego z Tatr:

Spiniferodinium limneticum (Wołosz.) Kretschmann et Gottschling 2015 (in Kretschmann et al. 2015)

Basionym: Gymnodinium  limneticum  Wołoszyńska 1935, Bulletin international de l'Académie des Sciences deCracovie, Classe des Sciences Mathématiques et Naturelles. Série B 1935: 3–6, 8–9, figs 1–5,pl. I 1–11 (1935). ― Lectotype, designated here: [illustration] pl. I 10! in Wołoszyńska (1935),showing a non-fossil individual from Tatra National Park [exact locality and collecting date unknown].

Epitype, designated here: Republic of Poland. Lesser Poland, Tatra National Park, Morskie Oko (Fischsee), Sep 10, 2012 [non-fossil]: C. Zinßmeister, N. Filipowicz & P.M. Owsianny PL005 [J. Kretschmann GeoM*505] (CEDiT-2015E49!, duplicates: B-400041505! M-0275696!).
―Other original elements: non-fossil specimens from MorskieOko (Fischsee) and Czarny Staw pod Rysami, without exact date (summer 1917, 1919, 1923,1934), collected by J. Wołoszyńska and A. Rumkówna, none preserved, and illustrated in Wołoszyńska (1935: figs 1–5!, pl. I 1–9, 11!).

Prowadzone badania

  • Bruzdnice (Dinoflagellata) i złotowiciowce (Synurophyceae i Chrysophyceae): biogeografia, taksonomia i indykacja współczesnych i przeszłych cech siedlisk wodnych Tatr (2014)
    W pierwszej połowie XX w. bruzdnice tego obszaru były przedmiotem szczegółowych badań taksonomiczno-fitogeograficznych Prof. Jadwigi Wołoszyńskiej. Badaczka ta opisała zarówno taksony nowe dla nauki, jak i bardzo rzadko opisywane w literaturze do czasów współczesnych. W związku z problematycznym ujęciem taksonomicznym niektórych gatunków, zwłaszcza należących do rodzin Gymnodiniaceae i Woloszynskiaceae [12] (jak np. Gymnodinium tatricum Woloszyńska 1919 i Gyrodinium pascheri (Suchlandt) Schiller 1933 sensu Wołoszyńska 1937 [7], uznanych przez Popovskýego i Pfiester [13] za synonimy Woloszynskia pascheri (Suchlandt) von Stosch 1973), konieczne jest dalsze prowadzenie terenowych w celu odszukania taksonów zgodnych z opisami Wołoszyńskiej. W przypadku ich odnalezienia przewiduje się przeprowadzenie szczegółowych studiów taksonomicznych w oparciu o współczesne metody morfologiczno-molekularne. Wcześniejszy projekt w Tatrzańskim Parku Narodowym, realizowany w ramach pierwszej części grantu NCN (N N305 273840 pod tytułem „Bruzdnice (Dinoflagellata) jako wskaźniki wybranych cech siedlisk słodkowodnych - analizy współczesne i paleoekologiczne”), skończył się w maju b.r. Projekt ten skutkował pobraniem materiału z kilku stanowisk, ze szczególnym uwzględnieniem Morskiego Oka. Badania dotyczyły w szczególności poszukiwania gatunków wcześniej opisanych przez profesor Jadwigę Wołoszyńską (1916, 1919a,b, 1935, 1936, 1952 ) w szczególności seria artykułów „Glony jezior i młak tatrzańskich”). Pobrany materiał dotyczył w zwłaszcza Peridinium tatricum Wołoszyńska 1916 oraz Gymnodinium limneticum Wołoszyńska 1935. Obydwa gatunki podlegają obecnie rewizji taksonomicznej (prace w druku). Pierwszy z gatunków zostanie zakwalifikowany do rodzaju Parvodinium S. Carty 2008, drugi natomiast wymaga dalszych badań genetycznych, które skutkować będą prawdopodobnie powołaniem nowego rodzaju bruzdnic. Takson ten został przekazany do dalszych badań genetycznych we współpracy z Uniwersytetem Ludwig-Maximiliana w Monachium, Niemcy. Obydwa gatunki są jednymi z (przynajmniej okresowo) dominujących w jeziorach tatrzańskich, a więc są istotnymi elementami rozpoznania zasad funkcjonowania pętli troficznych w tych zbiornikach (!). Na podstawie badań już tych dwóch gatunków widać, także że dalsze badania taksonomiczno-ekologiczne są konieczne - nie tylko dla poznania różnorodności organizmów samych Tatr, ale także w szerszym światowym kontekście rozpoznania bruzdnic. Niezbędny jest pobór powierzchniowych osadów dennych, które zawierają formy przetrwalne, by wyhodować bruzdnice w laboratorium i poddać je analizom filogenetycznym. Jest to szczególnie istotne w kontekście włączenia większości gatunków opisanych przez Wołoszyńską jako synonimów innych, a obecne badania pokazuja, że ich status jest autonomiczny (dla niektórych być może nawet endemiczy dla Tatr, a przynajmniej zasięg gatunków nie jest znany). Podobne przesłanki przyświecają dalszym eksploracjom złotowiciowców.
  • „Bruzdnice (Dinoflagellata) jako wskaźniki wybranych cech siedlisk słodkowodnych - analizy współczesne i paleoekologiczne” (2014)
    Przedmiotem badań będą bruzdnice (infragromada Dinoflagellata). Te eukariotyczne glony charakteryzują się specyficznymi cechami budowy, zarówno swoistymi, jak i nawiązującymi przy tym zarówno do świata zwierząt jak i roślin. Obecnie klasyfikowane są w gromadzie Myzozoa Cavalier-Smith in Cavalier-Smith et Chao 2004, należącej do królestwa Protozoa (Cavalier-Smith 2002, 2003). Dinoflagellaty są jednym z głównych komponentów planktonowych zbiorowisk glonów morskich, jak i bardzo ważnym i powszechnym składnikiem ekosystemów słodkowodnych. Znaczenie to zostało także potwierdzone w obrębie krajowych typów siedlisk słodkowodnych i morskich (wyniki historyczne i zespołu autorskiego z ostatnich 10-15 lat). Zakres znajomości zarówno wymagań siedliskowych, jak i stadiów życiowych (w tym przetrwalnych – cyst) dinoflagellatów morskich, jest nieporównywalnie bogatszy w stosunku do wiedzy o dinoflagellach słodkowodnych. Stan poznania dinoflagellatów morskich pozwala nie tylko dokonywać zarówno współczesnych charakterystyk siedlisk (w tym także opisywać problemy ‘toksycznych zakwitów’), czy tendencji tzw. ocieplenia klimatu w przeciągu ostatnich 30 lat, ale także np. opisywać zakres transgresji i regresji morza na podstawie subfosylnych pozostałości cyst bruzdnicowych. Wnioskowania takie są możliwe między innymi dlatego, że wśród czynników ekologicznych na które najwrażliwiej reagują bruzdnice morskie wymienić należy zasolenie i temperaturę wody. Badania paleoekologiczne oparte o cysty bruzdnic słodkowodnych są obecnie na początkowym etapie rozwoju (kilka prac na świecie z ostatnich lat o charakterze przyczynkowym, głównie w związku z brakiem skompilowania wiedzy i specjalistów od bruzdnic współczesnych i cyst bruzdnic kopalnych). Badania terenowe zostaną przeprowadzone głównie w oparciu o pobór prób żywych i powierzchniowych osadów dennych z wybranych ekosystemów wodnych Polski (głownie Wielkopolska, Suwalszczyzna, Pomorze, Polesie, Tatry). Badania terenowe – stałe eksperymenty terenowe i badania paleogeograficzne – przeprowadzone zostaną w oparciu o rozpoznane dotychczas ekosystemy jeziorno-torfowiskowe okolic Piły, reprezentujące różne przykłady typologiczne jezior. Badania laboratoryjne, w tym hodowle, będą miały miejsce w Zamiejscowym Ośrodku Dydaktycznym w Pile Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Realizacja projektu umożliwi poznane z jednej strony czynników determinujących występowanie bruzdnic słodkowodnych we współczesnych ekosystemach jeziorono-torfowiskowych, z drugiej - pozwoli stworzyć narzędzie do uszczegółowienia paleoekologicznej analizy ich ewolucji.
  • „Bruzdnice (Dinoflagellata) jako wskaźniki wybranych cech siedlisk słodkowodnych - analizy współczesne i paleoekologiczne” (2013)
    Przedmiotem badań będą bruzdnice (infragromada Dinoflagellata). Te eukariotyczne glony charakteryzują się specyficznymi cechami budowy, zarówno swoistymi, jak i nawiązującymi przy tym zarówno do świata zwierząt jak i roślin. Obecnie klasyfikowane są w gromadzie Myzozoa Cavalier-Smith in Cavalier-Smith et Chao 2004, należącej do królestwa Protozoa (Cavalier-Smith 2002, 2003). Dinoflagellaty są jednym z głównych komponentów planktonowych zbiorowisk glonów morskich, jak i bardzo ważnym i powszechnym składnikiem ekosystemów słodkowodnych. Znaczenie to zostało także potwierdzone w obrębie krajowych typów siedlisk słodkowodnych i morskich (wyniki historyczne i zespołu autorskiego z ostatnich 10-15 lat). Zakres znajomości zarówno wymagań siedliskowych, jak i stadiów życiowych (w tym przetrwalnych – cyst) dinoflagellatów morskich, jest nieporównywalnie bogatszy w stosunku do wiedzy o dinoflagellach słodkowodnych. Stan poznania dinoflagellatów morskich pozwala nie tylko dokonywać zarówno współczesnych charakterystyk siedlisk (w tym także opisywać problemy ‘toksycznych zakwitów’), czy tendencji tzw. ocieplenia klimatu w przeciągu ostatnich 30 lat, ale także np. opisywać zakres transgresji i regresji morza na podstawie subfosylnych pozostałości cyst bruzdnicowych. Wnioskowania takie są możliwe między innymi dlatego, że wśród czynników ekologicznych na które najwrażliwiej reagują bruzdnice morskie wymienić należy zasolenie i temperaturę wody. Badania paleoekologiczne oparte o cysty bruzdnic słodkowodnych są obecnie na początkowym etapie rozwoju (kilka prac na świecie z ostatnich lat o charakterze przyczynkowym, głównie w związku z brakiem skompilowania wiedzy i specjalistów od bruzdnic współczesnych i cyst bruzdnic kopalnych). Badania terenowe zostaną przeprowadzone głównie w oparciu o pobór prób żywych i powierzchniowych osadów dennych z wybranych ekosystemów wodnych Polski (głownie Wielkopolska, Suwalszczyzna, Pomorze, Polesie, Tatry). Badania terenowe – stałe eksperymenty terenowe i badania paleogeograficzne – przeprowadzone zostaną w oparciu o rozpoznane dotychczas ekosystemy jeziorno-torfowiskowe okolic Piły, reprezentujące różne przykłady typologiczne jezior. Badania laboratoryjne, w tym hodowle, będą miały miejsce w Zamiejscowym Ośrodku Dydaktycznym w Pile Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Realizacja projektu umożliwi poznane z jednej strony czynników determinujących występowanie bruzdnic słodkowodnych we współczesnych ekosystemach jeziorono-torfowiskowych, z drugiej - pozwoli stworzyć narzędzie do uszczegółowienia paleoekologicznej analizy ich ewolucji.
  • „Bruzdnice (Dinoflagellata) jako wskaźniki wybranych cech siedlisk słodkowodnych - analizy współczesne i paleoekologiczne” (2012)
    Przedmiotem badań będą bruzdnice (infragromada Dinoflagellata). Te eukariotyczne glony charakteryzują się specyficznymi cechami budowy, zarówno swoistymi, jak i nawiązującymi przy tym zarówno do świata zwierząt jak i roślin. Obecnie klasyfikowane są w gromadzie Myzozoa Cavalier-Smith in Cavalier-Smith et Chao 2004, należącej do królestwa Protozoa (Cavalier-Smith 2002, 2003). Dinoflagellaty są jednym z głównych komponentów planktonowych zbiorowisk glonów morskich, jak i bardzo ważnym i powszechnym składnikiem ekosystemów słodkowodnych. Znaczenie to zostało także potwierdzone w obrębie krajowych typów siedlisk słodkowodnych i morskich (wyniki historyczne i zespołu autorskiego z ostatnich 10-15 lat). Zakres znajomości zarówno wymagań siedliskowych, jak i stadiów życiowych (w tym przetrwalnych – cyst) dinoflagellatów morskich, jest nieporównywalnie bogatszy w stosunku do wiedzy o dinoflagellach słodkowodnych. Stan poznania dinoflagellatów morskich pozwala nie tylko dokonywać zarówno współczesnych charakterystyk siedlisk (w tym także opisywać problemy ‘toksycznych zakwitów’), czy tendencji tzw. ocieplenia klimatu w przeciągu ostatnich 30 lat, ale także np. opisywać zakres transgresji i regresji morza na podstawie subfosylnych pozostałości cyst bruzdnicowych. Wnioskowania takie są możliwe między innymi dlatego, że wśród czynników ekologicznych na które najwrażliwiej reagują bruzdnice morskie wymienić należy zasolenie i temperaturę wody. Badania paleoekologiczne oparte o cysty bruzdnic słodkowodnych są obecnie na początkowym etapie rozwoju (kilka prac na świecie z ostatnich lat o charakterze przyczynkowym, głównie w związku z brakiem skompilowania wiedzy i specjalistów od bruzdnic współczesnych i cyst bruzdnic kopalnych). Badania terenowe zostaną przeprowadzone głównie w oparciu o pobór prób żywych i powierzchniowych osadów dennych z wybranych ekosystemów wodnych Polski (głownie Wielkopolska, Suwalszczyzna, Pomorze, Polesie, Tatry). Badania terenowe – stałe eksperymenty terenowe i badania paleogeograficzne – przeprowadzone zostaną w oparciu o rozpoznane dotychczas ekosystemy jeziorno-torfowiskowe okolic Piły, reprezentujące różne przykłady typologiczne jezior. Badania laboratoryjne, w tym hodowle, będą miały miejsce w Zamiejscowym Ośrodku Dydaktycznym w Pile Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Realizacja projektu umożliwi poznane z jednej strony czynników determinujących występowanie bruzdnic słodkowodnych we współczesnych ekosystemach jeziorono-torfowiskowych, z drugiej - pozwoli stworzyć narzędzie do uszczegółowienia paleoekologicznej analizy ich ewolucji.